A mos historia me Kosovën do të përfundojë me Shqipërinë e Madhe?

Timothy Less/ Open Democracy

“Ne do të bëjmë një referendum për bashkimin me Shqipërinë. Mos harroni se”… kështu tha, Ramush Haradinaj, politikani veteran dhe kandidat për presidentin e Kosovës. Me zgjedhjet në pritje, kjo mund të hidhet poshtë si ngatërrim retorik po të mos ishte për faktin se një bashkim I çfarëdolloji me Shqipërinë është opsioni i vetëm i mbetur gjeopolitik i Kosovës.

Kjo situatë ka lindur nga dështimi i Kosovës pas trembëdhjetë vjetësh për të fituar njohjen e pavarësisë nga Serbia. Kërkesa e saj është ballafaquar me rezistencë të vazhdueshme nga Beogradi, i cili është kundër lëshimit zyrtar të Kosovës për shkak të lidhjes emocionale të serbëve me vendin dhe besimit të tyre se u konfiskua në mënyrë të paligjshme nga Perëndimi. Për t’i komplikuar gjërat, shqiptarët e Kosovës kanë kundërshtuar bërjen e ndonjë lëshimi domethënës ndaj Serbisë në këmbim të njohjes sepse ata besojnë se Serbia është e detyruar moralisht të pranojë pavarësinë e Kosovës pas përpjekjes së saj për të pastruar territorin në 1999; shumë qeveri perëndimore pajtohen.

Në vitin 2011, BE hapi një dialog midis Beogradit dhe Prishtinës i cili synonte të normalizonte marrëdhëniet, por kjo iniciativë u ndal nga mesi i dekadës, ndërsa Serbia vazhdoi me kundërshtimin për njohjen e Kosovës. Udhëheqësit europianë u përpoqën të joshnin Serbinë me perspektivën e antarësimit në BE nëse do të jepnin territorin – dhe kërcënimin e mosantarësimit nëse nuk do ta bënte atë – por ky stimul rezultoi i papërshtatshëm. Për sa kohë që serbët refuzuan të pranonin pavarësinë e Kosovës si rezultat, shqiptarët refuzuan të negociojnë seriozisht me serbët për ndonjë gjë tjetër.

Në SHBA, politikanët vëzhguan dështimin e BE-së për të dhënë pavarësinë e Kosovës me zhgënjim. Jo vetëm që ngecja në bisedime bllokoi qëllimin e Uashingtonit për integrimin e Serbisë dhe Kosovës në aleancën perëndimore; por pyetja e hapur mbi statusin e Kosovës siguroi gjithashtu një pikë hyrëse në Ballkan për Rusinë dhe Kinën, e cila mbështeste pozicionin e Serbisë për Kosovën në OKB.

Kontributi i Trump

Si pasojë, në fund të vitit 2017, Administrata Trump filloi bisedime të fshehta midis presidentëve të të dy vendeve, Aleksandar Vućić dhe Hashim Thaçi, të cilat u përqendruan në pyetjen se çfarë i duhej Vucic për t’i shitur një marrëveshje mbi pavarësinë popullit serb. Në gusht 2018, dolën raportet se Vuçiç kishte kërkuar një enklavë të populluar nga serbët në veri të Kosovës dhe një perspektivë të qartë të BE për Serbinë. Kjo ishte e mjaftueshme për Thaçin i cili pranoi humbjen e enklavës veriore, të cilën Prishtina gjithsesi nuk e kontrollon plotësisht, në këmbim të njohjes. Si pasojë, Kosova do të jetë në gjendje të legalizojë pavarësinë e saj, t’i japë fund pasigurisë për të ardhmen, të bashkohet me institucionet ndërkombëtare si OKB, BE dhe NATO dhe të fillojë të zhvillohet politikisht dhe ekonomikisht. Kur të dy presidentët ranë dakord të vazhdonin mbi këtë bazë, administrata Trump gjithashtu ra dakord.

Sidoqoftë, ideja e ndarjes u shkatërrua në kontakt me botën e jashtme. Në Kosovë, një shumicë e votuesve hodhën poshtë idenë e sakrifikimit të territorit në këmbim të diçkaje që Serbia duhet të japë pa kushte. Po kështu edhe shumica e politikanëve të Kosovës, duke çuar në margjinalizimin e Thaçit dhe qeverinë, nën Haradinajn, duke marrë kontrollin e marrëdhënieve të Kosovës me Beogradin duke dhe vendosur tarifa ndëshkuese për importet serbe.

Në nivelin ndërkombëtar, Gjermania gjithashtu hodhi poshtë idenë e ndarjes nga frika e vendosjes së një precedenti destabilizues për shtetet e brishta të Bosnjës dhe Maqedonisë së Veriut duke pasur parasysh mospëlqimin e saj themelor për të tërhequr kufijtë përgjatë vijave etnike. Kjo kishte dy efekte kryesore: t’u thuash shqiptarëve të Kosovës se nuk kishte konsensus ndërkombëtar për çështjen e ndarjes; dhe të largohen nga Vuçiç pa kompensim territorial, por vetëm një perspektivë të BE për t’i ofruar publikut serb në këmbim të lëshimit të Kosovës.

Kjo në vetvete ishte ndoshta e mjaftueshme për t’i dhënë fund çdo shansi për një marrëveshje. Sidoqoftë, në 2019, Franca dhe të tjerët vendosën një moratorium efektiv për çdo zgjerim të ardhshëm të BE dhe, me të, përfundimin efektiv të shanseve të Serbisë për t’u bashkuar me Unionin. Në korrik, Emmanuel Macron i çoi mesazhin Beogradit se BE nuk mund të zgjerohej pa një proces paraprak të reformës institucionale dhe në dhjetor, ai pezulloi hapjen e kapitujve të negociatave me Serbinë, duke pyetur, ‘a e përmirëson kjo jetën në Serbi? Do të thosha – jo’.

Në mars të vitit të kaluar, me zgjedhjet presidenciale që po afroheshin, SHBA vendosi të bëjë një nxitje të fundit në një marrëveshje duke rrëzuar qeverinë në Kosovë, duke instaluar një partner më të zhdërvjellët dhe duke rifilluar dialogun e bllokuar midis Beogradit dhe Prishtinës. Sidoqoftë, me ndarjen tani jashtë tryezës, procesi i zgjerimit të BE në pritje dhe Serbisë që nuk ka ndonjë arsye të dukshme për të njohur Kosovën, mundësia për një marrëveshje për pavarësinë e saj kishte kaluar.

Kjo u bë e qartë kur Serbia dhe Kosova nënshkruan një marrëveshje në Shtëpinë e Bardhë në shtator, e cila, megjithëse ishte e madhe në prezantim, ishte pa asnjë përmbajtje reale, që përmbante vetëm disa dispozita për transportin ndërkufitar, shumë më pak se objektivi fillestar i një marrëveshjeje mbi pavarësinë e Kosovës. Më pas, Vuçiç tha se ai nuk do ta njihte Kosovën për sa kohë që ai do të qëndronte president, një pozicion që i përshtatet shumicës së serbëve që duan të ngrijnë çështjen e Kosovës.

Opsionet në tkurrje të Kosovës

Kjo ka implikime të mëdha për Kosovën, ku opsioni i pavarësisë tani është mbyllur për të ardhmen e afërt, duke ngushtuar kështu zgjedhjet strategjike të Prishtinës në vetëm dy. Njëra është të ruhet status quo-ja me shpresën se diçka përfundimisht e zhvendos pozicionin e Serbisë, siç janë sanksionet masive politike ndaj Beogradit nga amerikanët. Sidoqoftë, ky opsion është i ndërlikuar sepse nuk ka asnjë perspektivë reale që SHBA të ushtrojnë ndonjë presion të tillë; dhe, për sa kohë që statusi i Kosovës mbetet i paqartë, ajo do të dështojë të zhvillohet politikisht dhe ekonomikisht.

Opsioni i dytë është bashkimi i çfarëdolloji me Shqipërinë fqinje, e cila ofron një rrugë alternative nga gjendja e tanishme e Kosovës. Jo vetëm që do të konsolidonte ndarjen e Kosovës nga Serbia dhe do të siguronte mbrojtjen e Shqipërisë; por bashkimi do t’i jepte gjithashtu Kosovës hyrje në botën e jashtme. Kosovarët mund të udhëtonin me pasaporta shqiptare; tregtia ndërkombëtare me terma shqiptarë; dhe të përfaqësojë Shqipërinë jashtë, qoftë në OKB ose në gara sportive. Me pak fjalë, Kosova mund të normalizojë pak a shumë pozicionin e saj ndërkombëtar pa, siç theksoi Haradinaj, ‘miratimin e Serbisë’.

Kjo nuk është një ide e re. Qëllimi i bashkimit kombëtar diskutohet gjerësisht dhe ka mbështetje të fortë midis njerëzve që jetojnë në Shqipëri dhe Kosovë që e shohin veten si pjesë e një kombi të vetëm shqiptar. Një sondazh nga viti 2019 zbuloi se 64% e shqiptarëve në Kosovë dhe 75% e shqiptarëve në Shqipëri do të votonin në favor të bashkimit kombëtar në çdo referendum mbi këtë çështje.

Ideja gjithashtu ka mbështetje midis liderëve politikë si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë të cilët kanë bërë deklarata të ndryshme publike në mbështetje të bashkimit kombëtar gjatë dekadës së fundit: për kryeministrin e Shqipërisë, Edi Rama, një shtet i përbashkët është ‘i pashmangshëm dhe i padiskutueshëm’. Shqipëria dhe Kosova kanë nënshkruar gjithashtu marrëveshje të ndryshme që synojnë integrimin e të dyve, duke përfshirë planet për një bashkim doganor, një politikë të përbashkët të jashtme dhe ambasada të përbashkëta.

Megjithatë, ka pasur pak integrim praktik deri më tani, për dy arsye. Në Kosovë, popullata shqiptare është përqendruar me shumicë në përpjekjen për të vendosur pavarësinë e plotë nga Serbia i cila ka qenë qëllimi kryesor politik që nga viti 1990. Kjo nuk përjashton bashkimin me Shqipërinë në një periudhë më të gjatë, por kjo është parë si një qëllimi dytësor, pasi Kosova të jetë liruar përfundimisht.

Ndërkohë, Shqipëria është përqendruar tërësisht në përpjekjen për t’u bashkuar me BE, e cila nuk pranon idenë e bashkimit kombëtar shqiptar, që do të thotë se Tirana nuk e ka shtyrë çështjen. Në vend të kësaj, ajo ka ndjekur idenë e bashkimit të shqiptarëve brenda kufijve të BE-së, e cila është një opsion më i sigurt dhe më pak i komplikuar, me supozimin se si Shqipëria dhe Kosova të bashkohen përfundimisht në Union.

Në këtë kontekst, spekulimet nga udhëheqësit politikë në lidhje me bashkimin e Shqipërisë dhe Kosovës deri më tani kanë tentuar të jenë ‘në dorë të fatit’: ‘nëse nuk mund të bashkohemi brenda BE-së, do të duhet të bashkohemi jashtë saj’. Edhe deklarata e fundit e Haradinajt e bëri të qartë preferencën e tij për një Kosovë Euro-Atlantike, pjesë e BE-së dhe NATO-s ’dhe se një referendum do të bëhej nëse kjo nuk do të ndodhte.

Sidoqoftë, këta faktorë nuk vlejnë më. Kosova nuk mund të fitojë njohje nga Serbia, duke përjashtuar mundësinë e pavarësisë dhe plani i Shqipërisë për t’u integruar në BE ka përfunduar praktikisht për sa kohë që Franca dhe të tjerët bllokojnë çdo zgjerim të mëtejshëm. Prandaj, kushdo që merr drejtimin e Kosovës pas zgjedhjeve të ardhshme, do të ketë pak zgjedhje përveçse të punojë drejt integrimit të Kosovës me Shqipërinë si mënyra e vetme për t’i dhënë fund gjendjes së paqartë të territorit.

Në mënyrë domethënëse, Albin Kurti, lideri i partisë Vetëvendosje, e cila ka të ngjarë të fitojë zgjedhjet e ardhshme parlamentare dhe kryeministri i mundshëm, iu përgjigj zotimit të Haradinajt duke thënë, ‘ne do të pranojmë rezultatet e referendumit’.

Ndërkohë, Shqipëria do të ketë shumë për të humbur nga europianët me ndjekjen e një bashkimi me Kosovën. Në vend të kësaj, do të shohë që Kosova ka nevojë për një rrugëdalje nga gjendja e saj e dobët, se pavarësia është e pamundur, dhe të mbështetesë mirëqenien e bashkëatdhetarëve të saj përtej kufirit, Shqipërisë do t’i duhet të shkojë përpara dhe të integrojë Kosovën. Me pak fjalë, ngjarjet tani kanë komplotuar për të zhbllokuar procesin e fjetur të unifikimit.

Shqipëria e Madhe, negociatat

Pra, a do të thotë kjo që ndalesa tjetër është Shqipëria e Madhe? Jo domosdo, sepse ekziston një pengesë në këtë rrugë, domethënë Serbia, e cila kundërshton bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, aq sa kundërshton pavarësinë e Kosovës, dhe shqetësohet në veçanti për mirëqenien e popullsisë serbe në Kosovë brenda një shteti kombëtar shqiptar.

Nëse Kosova bën lëvizje praktike drejt bashkimit me Shqipërinë, qeveria në Beograd do të vihet nën presion të fortë të brendshëm për të ndaluar procesin. Dhe nëse nuk mund ta arrijë këtë duke shfrytëzuar ndikimin e SHBA dhe BE, të cilat kanë treguar relativisht pak interes në këtë çështje deri më tani, do të vihet nën presion për të ndaluar çështjen në mënyrë të njëanshme: në mënyrë të qartë, një sondazh i fundit zbuloi se gjysma e serbëve janë të gatshëm të marrin armët për të mbajtur Kosovën.

Sidoqoftë, ngjarjet nuk ka gjasa të arrijnë në këtë pikë. Udhëheqja serbe nuk dëshiron të përplaset me Shqipërinë në Kosovë, veçanërisht duke pasur parasysh rrezikun që çdo konflikt tërheq SHBA-në nga pala shqiptare. As Shqipëria nuk dëshiron të përplaset ushtarakisht me Serbinë, një kundërshtar më i madh dhe më i fuqishëm.

Në vend të kësaj, interesi i përbashkët i të dy qeverive është që të punojnë së bashku drejt një rezultati të negociuar në Kosovë, i cili shmang rrezikun e konfliktit, duke u bazuar në marrëdhëniet e vendosura nga Vucic dhe Rama. Të dy takohen shpesh dhe, si udhëheqës me të njëjtin problem themelor – domethënë si të integrojnë diasporën e tyre rajonale në një shtet mëmë të zgjeruar pa shkaktuar një konflikt ushtarak – ata duket se kanë një mirëkuptim.

Se ku të çon e gjithë kjo është çështje spekulimi, por rezultati në historinë e Kosovës do të përcaktohet në mënyrë të pashmangshme nga realitetet politike në terren. Njëra është që, jashtë veriut, popullsia e Kosovës është kryesisht shqiptare dhe dëshiron të bashkohet me Shqipërinë nëse Kosova nuk mund të jetë e pavarur.

Realiteti i dytë është se, jashtë enklavës veriore, Serbia nuk mund të ndalojë bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, nëse të dyja janë të vendosur të bashkohen. Serbia mund të kërcënojë hakmarrje të ndryshme, por nëse Shqipëria dhe Kosova vendosin të bëjnë një hap drejt këtij qëllimi, për shembull, duke hequr infrastrukturën fizike në kufirin e tyre të përbashkët, ka shumë pak gjasa që Serbia mund të bëjë diçka praktikisht.

Kjo do të thotë që Kosova ndoshta do të integrohet në mënyrë të qëndrueshme me Shqipërinë në sferën ekonomike dhe politike gjatë disa viteve të ardhshme, dhe Serbia do të detyrohet të shpëtojë sa më shumë që të jetë e mundur nga një situatë e keqe – në fakt, një ringjallje e strategjisë së Vucic nga epoka Trump.

Kjo çon në një realitet të tretë që është se enklava veriore është e populluar nga serbët dhe vetëm pjesërisht e integruar në pjesën tjetër të Kosovës. Si pasojë, Serbia do të përpiqet ta mbajë këtë dhe interesat e Shqipërisë do të jenë të pranojë. Në të vërtetë, raportet sugjerojnë se ky është pozicioni që Rama mori përsëri në 2018. Shqiptarët e Kosovës nuk do ta pëlqejnë atë, por ata do të kenë nevojë për ndihmën e Shqipërisë dhe mendimi i Ramës do të jetë se ky është një çmim i arsyeshëm për të paguar që Kosova të shkëputet nga Serbia duke shmangur një luftë.

Dhe e katërta, është se Serbia do të dëshirojë më shumë se veriu i Kosovës në këmbim të njohjes pasi shpërblimi i anëtarësimit në BE ka mbaruar tani. Si pasojë, Serbia do të insistojë që çdo marrëveshje mbi Kosovën të përfshijë gjithashtu mbështetjen e shqiptarëve për një njësi të re rajonale e cila i jep Serbisë një shans për të integruar diasporën e saj në Bosnjë dhe Mal të Zi.

Kjo do të jetë një diçka e lehtë, pasi Shqipëria ndan këtë objektiv – pra përfshirja e saj në projektin e Serbisë për një ‘mini-Shengen’ i cili synon të përsërisë disa nga kushtet e tregut të vetëm të BE-së dhe unionit doganor në Ballkanin perëndimor. Jo vetëm që krijimi i një entiteti rajonal do ta bëjë më të lehtë zgjidhjen e çështjes së Kosovës, por Shqipëria mund të afrohet gjithashtu me diasporën e saj në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Serbi.

Pas kësaj, Serbia ndoshta do të shohë interesin e saj strategjik në pranimin e integrimit të Kosovës me Shqipërinë, duke i lënë shqiptarët të marrin shtytjen nga të huajt për irredentizëm rajonal dhe duke u përpjekur – disi – të përdorin situatën e re për të integruar diasporën e saj rajonale në Serbi, më e rëndësishmja Republika Srpska. Pasi të ketë fituar atë që votuesit serbë do ta shohin si kompensim të duhur, Beogradi mund të lëshojë Kosovën.

Kjo do ta çonte historinë e Kosovës drejt fundit të krijimit të një Shqipërie të Madhe. Sidoqoftë, nëse Serbia lejohet të zgjedhë, parakushti përfundimtar për këtë do të jetë krijimi paralel i një Serbia të Madhe.

Leave a Reply