Disa nga pandemitë që kanë goditur njerëzimin

Shkruan: Besir Bajrami

Viti 1918, atëherë kur Billgejc junior, Dipstejti i SHBA-së, 1G në nivel eksperimental, dhe projekti i çipave të asaj kohe, që ishin pak më të medhenjë në formë, por i kemi në tru pavetëdijshëm, të gjithë këta në emër të “gripit spanjoll” kërkonin në menyrë obligative mbajtjen e maskës, përndryshe burgoseshin 

Sidoqoftë, poshtë kam paraqitur në mënyrë kronologjike disa nga pandemitë që kanë goditur njerëzimin:

1. Athinë, shekulli 5 para erës sonë, viti 430
Pandemia më e hershme e regjistruar ka ndodhur gjatë Luftës së Peloponezit (Moresë). Pasi sëmundja kaloi nëpër Libi, Etiopi dhe Egjipt, ajo kaloi muret e Athinës ndërsa Spartanët vendosën rrethimin. Vdiqën dy të tretat e popullsisë.
Simptomat përfshinin ethe, etje, fyt të përgjakshëm, lëkurë të kuqe dhe lezione. Sëmundja, që dyshohet të ketë qenë ethe tifoide, dobësoi në mënyrë të konsiderueshme athinasit dhe ishte një faktor domethënës në humbjen e tyre nga Spartanët.

2. Murtaja Antonine, shekulli 2 i erës sonë, viti 165
Murtaja Antonine shfaqej fillimisht në mëlçi. Filloi me hunët. Hunët atëherë infektuan gjermanët, të cilët ua kaluan atë Romakëve dhe pastaj trupat e kthyera e përhapën atë në të gjithë perandorinë Romake. Simptomat përfshinin ethe, dhimbje të fytit, diarre dhe, nëse pacienti jetonte mjaft gjatë, plagë të mbushura me qelb. Kjo plagë vazhdoi deri rreth viti 180 pas Krishtit. Perandori Marcus Aurelius ishte një nga viktimat e saj.

3. Murtaja e Kipit, shekulli 3 i erës sonë, viti 250
Me emrin e viktimës së parë, peshkopin e krishterë të Kartagjenës, murtaja e Kipit shfaqej me diarre, të vjella, ulçera në fyt, ethe dhe duar dhe këmbë gangrenoze.
Banorët e qytetit ikën nga vendi për t’i shpëtuar infeksionit, por përkundrazi përhapën sëmundjen më tej. Ndoshta duke filluar nga Etiopia, ajo kaloi nëpër Afrikën Veriore, në Romë, pastaj në Egjipt dhe më në veri.
Kishte shpërthime të përsëritura gjatë tre shekujve të ardhshëm. Në vitin 444 ajo goditi Britaninë dhe pengoi përpjekjet e mbrojtjes kundër Pikteteve dhe Skocezëve, duke bërë që britanikët të kërkonin ndihmë nga Saksonët, të cilët së shpejti do të kontrollonin ishullin.

4. Murtaja e Justinianit, shekulli 6, viti 541
U shfaq së pari në Egjipt, murtaja Justiniane u përhap nëpër Palestinë dhe Perandorinë Bizantine, dhe më pas në të gjithë Mesdheun.
Murtaja ndryshoi rrjedhën e perandorisë, duke i prishur planet e perandorit ilir në perandorinë Romake, Justinianit, për të bashkuar përsëri Perandorinë Romake dhe duke shkaktuar një vështirësu masive ekonomike. Kjo murtaj krijoji një atmosfere apokaliptike që nxiti përhapjen e shpejtë të krishterimit.
Përsëritjet gjatë dy shekujve të ardhshëm përfundimisht vranë rreth 50 milion njerëz, 26 përqind e popullsisë botërore. Besohet se është pamja e parë domethënëse e murtajës bubonike, e cila shkakton zgjerimin e gjëndrës limfatike, bartës janë minjtë dhe përhapet nga pleshtat.

5. Leprosy (Lebra), shekulli 11
Lebra u shndërrua në një pandemi në Evropë në Mesjetë. Një sëmundje bakteriale, që shkakton plagë dhe deformime, lebra besohej se ishte një ndëshkim nga Zoti.
De Agostini

6. Vdekja e Zezë (Black Death), shekulli 14, viti 1350
Ishte pandemia e dytë e shkaktuar nga murtaja bubonike dhe shkatërroi popullsinë e Tokës. E quajtur Mortaliteti i Madh pasi shkaktoi rënie drastike të popullsisë, u emërua si Vdekja e Zezë në fund të Shekullit 17.
https://www.history.com/news/quarantine-black-death-medieval

7. Murtaja e Madhe e Londrës, shekulli 17, viti 1665 – 1666
Murtaja bubonike çoi në vdekjen e 20 përqind të popullsisë së Londrës. Në të njëjtën kohë ndodhi një ngjarje tjetër shkatërruese – Zjarri i Madh i Londrës
https://www.history.com/news/plague-pandemic-great-fire

8. Kolera, shekulli 19, viti 1817
E para nga shtatë pandemitë e kolerës gjatë 150 viteve të ardhshme, kjo valë e infeksionit të vogël të zorrëve filloi në Rusi, ku vdiqën afër një milion njerëz. E përhapur përmes ujit dhe ushqimit të infektuar, bakteri u kalua ushtarëve britanikë që e sollën atë në Indi, ku vdiqën miliona të tjerë.
https://www.history.com/news/pandemics-end-plague-cholera-black-death-smallpox

9. Gripi Rus, shekulli 19, viti 1889
Pandemia e parë e serioze e gripit filloi në Siberi dhe Kazakistan, udhëtoi për në Moskë dhe bëri rrugën e saj për në Findland dhe më pas në Poloni, ku u transferua në pjesë tjeta të Evropës. Në fund të 1890, afër 360,000 njerëz kishin vdekur nga kjo pandemi.
https://www.history.com/news/1889-russian-flu-pandemic-in-america

10. Gripi Spanjoll, shekulli 20, viti 1918
Gripi i lindur nga shpezët, që rezultoi në 50 milion vdekje në të gjithë botën, në vitin 1918 u vërejt për herë të parë në Evropë, Shtetet e Bashkuara dhe pjesë të Azisë përpara se të përhapet në të gjithë botën. Në atë kohë, nuk kishte ilaçe efektive apo vaksina, për të trajtuar këtë grip vrasës.
https://www.history.com/news/spanish-flu-pandemic-response-cities

11. Gripi Aziatik, shekulli 20, viti 1957 – 1958
Filloji në Hong Kong dhe u përhap në të gjithë Kinën dhe më pas në Shtetet e Bashkuara, gripi aziatik u përhap edhe në Angli, ku per 6 muaj, 140,000 njerëz vdiqën. Një valë e dytë u pasua në fillim të vitit 1958, duke shkaktuar rreth 1.1 milion vdekje globalisht, me 116,000 vdekje vetëm në Shtetet e Bashkuara.
https://www.history.com/news/1957-flu-pandemic-vaccine-hilleman

hiv-SIDA


12. HIV/AIDS, shekulli 20, viti 1981
Ne fillim u identifikua ne vitin 1981, AIDS e shkaterron imunitetin e te infektuarit, qe rezulton me vdekje nga semundje tjera që në gjendje normale trupi i lufton e i tejkalon. AIDS fillimisht është gjetur në komunitetin e homoseksualve amerikan, por ende mendohet se eshte zhvilluar nga virus i shimpanzave te Afrikes perendimore, ne vitin 1920. Tretmani i kesaj semundje eshte zhvilluar, por deri tani 35 milion njerez kane vdekur.
https://www.history.com/topics/1980s/history-of-aids

13. SARS, shekulli 21, viti 2003
Ne fillim i identifikuar ne vitin 2003, Severe Acute Respiratory Syndrome, besohet të ketë filluar me lakuriqët, përhapur në mace dhe më pas te njerëzit në Kinë, e ndjekur nga 26 vende të tjera, duke infektuar 8.096 njerëz, me 774 vdekje.
https://www.history.com/news/sars-outbreak-china-lessons

14. COVID-19, shekulli 21, viti 2019-2020
COVID-19 u shkaktua nga një koronavirus i ri, familja e viruseve që përfshin gripin e zakonshëm dhe SARS. Rasti i parë i raportuar në Kinë u shfaq në nëntor 2019, në Provincën Hubei. Në mungesë të vaksinës, virusi është përhapur në më shumë se 163 shtete.
Deri sot, 3 gusht 2020, te konfirmuar si te infektuar jane 18,385,410 persona me 695,381 vdekje te konfirmuara.
https://www.worldometers.info/coronavirus/?fbclid=IwAR2qrZiyY0C9oX92HLIjr0GBZOc78u1Zeek_W2-sUdt59DuqntNbtxTzGEo

Leave a Reply